Prof. dr. R.J. Tissen — Universiteit Nyenrode — Het is inmiddels bekend dat 60% van de grote en middelgrote ondernemingen in Nederland overweegt om delen van hun productie over te brengen naar lagelonenlanden, met name naar de ‘nieuw toetredende landen’ in Oost- en Midden-Europa. Dat is een zorgzame ontwikkeling, maar zij leidt in Nederland niet tot grote onrust noch tot intensieve politieke aandacht voor de relatie met deze nieuwe landen. De recente discussie over het aantal toe te laten arbeidsmigranten is hier een goed voorbeeld van. De nieuwe landen reageren hier feitelijk op door een goed vestigingsklimaat te scheppen. Dan is het niet meer nodig dat arbeidskrachten naar het buitenland vertrekken. Het uitblijven van onrust over het verdwijnen van de productie uit Nederland kan voor een belangrijk deel worden verklaard uit de — onbewezen — verwachting dat in de (naderende) kenniseconomie alleen nog maar werk wordt verricht door hoogopgeleide arbeidskrachten, die dat zodanig knap doen — in ultra moderne organisaties — dat zij niet of nauwelijks zijn te evenaren of te imiteren. De verwachting is dat deze kenniswerkers zo veel toegevoegde waarde opleveren dat van een welvaartsvaste economie sprake is. En dat allemaal dankzij onderwijs en innovatie. De praktijk laat vooralsnog een duidelijk ander beeld zien. Uit onderzoek blijkt dat kennis niet een op zichzelf staand fenomeen is. Kennis volgt de productie. Dus verdwijnt de productie, dan is de kans groot dat ook de kennis verdwijnt. Daarnaast vindt inmiddels nog een andere ontwikkeling plaats. Die is voor veel managers nog onbekend, maar maakt inmiddels in de VS naam als ‘off-sourcing’ (offshore outsourcing) van kenniswerk. De essentie van off-sourcing werd duidelijk toen The Wall Street Journal in december 2003 berichtte dat IBM overwoog om 4730 ‘white collar’-banen met een inkomensniveau van $ 75.000,- tot $ 100.000,- per jaar via een tenderprocedure over te brengen naar landen die hetzelfde werk tegen een vijfde van de kosten kunnen verrichten. De enige voorwaarde: de beschikbaarheid van een goed onderwijssysteem, hoogopgeleide mensen en een stabiele rechtsorde. Voor het eerst wordt nu ook hooggekwalificeerd werk onderdeel van de internationale lonenslag. Als deze tendens zich voortzet en als ook Nederlandse ondernemingen off-sourcing als een instrument van het ondernemingsbeleid inzetten, dan is de kans groot dat Nederland in een sociale spagaat terechtkomt, met alle politieke en sociale onrust van dien. Aan de bovenkant verdwijnen dan goedbetaalde banen naar het buitenland. Aan de onderkant — zo blijkt nu al uit de planningen van het CPB — blijft Nederland ‘zitten’ met grote gebieden die in meerderheid worden bevolkt door nauwelijks opgeleide immigranten, waarvan de gemiddelde arbeidsparticipatie lager is dan 50%. Voorzover de kenniseconomie een reële economie is — en dat is nog maar de vraag — lijkt het een vluchtige economie te zijn en zeker niet een welvaartsvaste. Als off-sourcing van kenniswerk(ers) zich doorzet, is de kans groot dat ouderwets populistisch protectionisme in Nederland én binnen Europa de kop opsteekt. Er zullen zich ongekende ‘grensspanningen’ binnen Europa voordoen — tussen oude en nieuwe toetreders — die (nog) erger zullen zijn dan de grensspanningen tussen Mexico en de Verenigde Staten van een aantal jaren geleden. Het wordt daarom hoog tijd dat het huidige kabinet laat zien waar het naar toe wil met de kenniseconomie en wat dat voor de samenleving betekent.
