De adviseur als aapje

actueel donderdag 19 januari 2012

De adviseur als aapje

Een adviseur is soms vooral een aapje, een knuffel die mensen helpt om zich te handhaven in onzekere tijden vol met verandering. Lees de nieuwste column van Erik van de Loo.

Toen ik de studentenkamer van mijn dochter binnenliep, viel mijn oog onmiddellijk op Aapje. Midden op haar bed gezeten, keek Aapje mij wat uitdagend aan, de armpjes ontspannen over de borst gekruist. Alsof ze verwachtingsvol op de uitkijk zat. Van alle knuffels die mijn dochter kreeg, was Aapje de uitverkorene. En zo werd Aapje haar trouwe maatje, altijd bij haar in bed, steevast mee uit logeren en op reis.

Veel kinderen hebben wat de psychoanalyticus Winnicott een transitional object noemt, een overgangsobject. Dat is een zelf gekozen voorwerp (knuffel, doekje, duim) dat het kind veiligheid en vertrouwdheid biedt in onzekere tijden. Papa en mama zijn niet steeds aanwezig en beschikbaar, hoewel het jonge kind nog heel afhankelijk van ze is. Over een knuffel kan meer beschikt worden en daarmee is het een bron van veiligheid en troost. Een transitional object helpt bij de overgang van afhankelijkheid naar onafhankelijkheid. Invoelende ouders begrijpen hoe belangrijk dat voor hun kind is. Zij zullen het huis op zijn kop zetten of over grote afstanden terugrijden om een zoekgeraakte knuffel terug te vinden. Minder invoelende ouders vinden dat hun kind nu toch echt wel groot genoeg is en afstand moet doen van deze kinderachtigheid. Dat is geen goede opstelling voor de tere kinderziel.

Ook volwassenen kunnen zich soms beter en zekerder voelen als ze een bepaald voorwerp bij zich hebben. Ikzelf heb ooit van een dierbare grootmoeder een zilveren pen gekregen. Deze behoort sindsdien tot mijn vaste professionele uitrusting. Mijn pen vertegenwoordigt niet alleen herinneringswaarde. Bij nieuwe en spannende professionele situaties moet die niet ontbreken. Ben ik hem kwijt dan zal ik koortsachtig zoeken, alsof ik zonder die pen onvoldoende voor de situatie ben toegerust. Sommige zaken hebben in het werk niet zozeer een functionele als wel een emotionele waarde. Adviseurs die boeken en ander materiaal onnodig met zich meeslepen; eigenlijk weten ze al van tevoren dat ze dit helemaal niet zullen gebruiken, en toch hebben ze het emotioneel nodig. Het helpt hen de spanning en de angst van het werk te dempen en te verdragen.

Des te vervelender is het als deze onbewuste beschermingslinie soms een barstje vertoont. Denk aan het kleine moment van paniek als een adviseur op het parkeerterrein plots vreest iets vergeten te zijn of de dresscode verkeerd te hebben ingeschat. Zo krijgen een stropdas, een jasje of een paar schoenen plots een extra betekenis.

Het zijn voorbeelden van onze individuele behoefte aan een overgangsobject. Ook groepen hebben hier behoefte aan, juist als zij zich in een overgangssituatie bevinden. Zo herinner ik mij nog goed hoe ik ooit een ingrijpende organisatieverandering begeleidde. De organisatie werd tegelijkertijd getroffen door een afslankingsoperatie en een fusie. Organisatie en medewerkers schudden daarmee op hun grondvesten. Een van de interventies was een reeks teambijeenkomsten waarin men over de beleving van de verandering met elkaar in gesprek kon gaan. Deze vonden op vaste tijdstippen en op een vaste locatie plaats. Het viel mij op dat het er soms eigenlijk niet toe deed wat ik dan zei. Het belangrijkste was dat ik er was. Het ging om de emotionele waarde die uitging van mijn aanwezigheid.

Een adviseur is soms vooral een aapje, een knuffel die iemand helpt om zich in onzekere tijden te handhaven. Het is goed te beseffen dat organisaties bij verandering baat kunnen hebben bij overgangsobjecten. Het zich vastklampen aan een veranderplan kan daarvan een voorbeeld zijn. Mensen doorstaan een overgang gemakkelijker met dan zonder knuffel. En als de overgang gemaakt is, dan mag de knuffel soms blijven. Als een betekenisvolle herinnering. Als Aapje op het bed van mijn dochter.

Erik van de Loo werkte als klinisch psycholoog bij de Koninklijke Landmacht (1981-1984) en was universitair docent bij de Rijksuniversiteit Leiden.

Reageren: info@phyleon.nl